Combinatie van risico’s: dwarsverbanden tussen onderwerpen

In een reeks artikelen besteden wij aandacht aan enkele veiligheidskunde modellen of principes (denkplaatjes). Het idee hiertoe is afgeleid van de bekende veiligheidskundige Walter Zwaard, die hierover ook een boek heeft geschreven.

Vaak kunnen werkomstandigheden extra zwaar zijn door een stapeling van arbeidsbelastende factoren.  

Enkele voorbeelden.

• Bij geluid wordt vaak alleen naar schadelijk geluid (dagdosis boven de 80 dB(A)) gekeken, terwijl er ook gezondheidseffecten zijn door hinderlijk geluid: stress, onrust, niet goed kunnen concentreren, verhoogde bloeddruk en hartslag en ga maar door.
• Op het gehoor kunnen ook gevaarlijke stoffen inwerken, de zogenaamde ototoxische stoffen. Voorbeelden hiervan zijn tolueen en styreen.
• In veel beroepen is sprake van een gelijktijdige blootstelling aan meer belastende factoren. Zo wordt iemand die met motor-aangedreven gereedschap werkt, blootgesteld aan geluid, hand-armtrillingen, uitlaatgassen en fysieke belasting.
• Door grote fysieke belasting is er sprake van snellere ademhaling en daardoor grotere opname (via inhalatie) van gevaarlijke dampen/gassen.
• Gevaarlijke stoffen kunnen elkaar qua gezondheidseffect negatief versterken (synergie-effecten). 
• Bij werken met accu-aangedreven handgereedschap is er een combinatie van geluid, stof, soms kwartsstof en fysieke belasting.

Voorbeeld: binnenklimaat

Bij binnenklimaatklachten kunnen meer factoren een rol spelen. Deze kunnen voor een ‘stapeleffect’ zorgen.

• Fysische parameters, zoals temperatuur, luchtverversing en te lage luchtvochtigheid, kunnen niet op orde zijn. Een te hoge temperatuur, te hoge kooldioxideconcentratie en een te lage luchtvochtigheid kunnen bijvoorbeeld leiden tot hoofdpijn, slaperigheid en prikkende ogen.
• Daarbij kan men door een te hoge werkdruk geneigd zijn te lang onafgebroken beeldschermwerk te verrichten en geen pauzes te nemen. Daardoor verblijft men te lang in de werkruimte met het minder optimale binnenklimaat. 
• Als men beeldschermwerk verricht, wordt over het algemeen minder met de ogen geknipperd door het kijken naar het scherm. Het gevolg daarvan is dat het hoornvlies van de ogen minder vaak bevochtigd wordt en men eerder last krijgt van droge ogen. 
• Als men heel fel (LED-) licht gebruikt en bovendien witte reflecterende bureaubladen heeft, dan versterkt dat mogelijke oogklachten. Door een verkeerde opstelling van het beeldscherm, bijvoorbeeld pal voor een raam, gaat men knijpen met de ogen en kunnen eveneens oogklachten ontstaan. Bovendien is dat heel vermoeiend.
• Door het langdurige beeldschermwerk zit men vaak statisch in eenzelfde houding, waardoor bepaalde spierspanningen kunnen optreden. Door ongewenste luchtstromingen in het vertrek door bijvoorbeeld tocht kunnen die spierspanningen nog versterkt worden. 

• In bepaalde kantoorsituaties waarin men met relatief veel mensen verblijft, zoals groepskantoren of kantoortuinen, kan men hinder ervaren door de gesprekken die mensen daar voeren (met elkaar en telefonisch). Ook kan men visuele hinder ervaren door langslopende collega’s en bezoekers. Dit alles maakt dat men zich soms minder gemakkelijk kan concentreren, meer fouten maakt, een lagere productiviteit heeft en daardoor meer gestrest raakt.
• Wanneer onvoldoende wordt schoongemaakt, kan vuilophoping ontstaan waarin groei van bepaalde bacteriën kan optreden. Deze kunnen bepaalde gifstoffen afscheiden, zoals endotoxines. Deze kunnen leiden tot koorts, een algeheel gevoel van malaise, droge hoest en longklachten waaronder kortademigheid. 

Pak alle factoren aan:

In de aanpak van klachten moeten daarom al deze factoren aangepakt worden en niet slechts één ervan.

Zo kan er sprake zijn van een combinatie van factoren op werkplekken waarmee rekening gehouden moet worden om werknemers daar te kunnen laten werken. Bij bepaalde aandoeningen kunnen meer factoren beperkend zijn. 

Zo geldt voor werknemers met COPD dat die niet meer aan stoffige werkomstandigheden kunnen worden blootgesteld en dat zij ook geen zwaar fysiek werk meer kunnen doen. Door de chronische luchtwegontsteking hebben zij veel energie nodig om deze te bestrijden en kunnen zij daarom geen fysiek zwaar werk meer aan.

Normen en grenswaarden combinatie-effecten

Veel normen en grenswaarden houden geen rekening met combinatie-effecten, maar gaan uit van een enkelvoudige blootstelling van de werknemer aan alleen die ene betreffende bezwarende omstandigheid. Veel normen en grenswaarden gaan er van uit dat iedereen binnen de werkzame bevolking 100 procent gezond is. 

Dat is natuurlijk niet zo. Ook onder de ‘gezonde populatie’ zitten veel werknemers die minder gezond zijn en kwalen hebben. 

Tenslotte zitten in veel normen economische factoren.

Daarom is het verstandig om bij het aanpassen van werkomstandigheden zich niet te beperken tot het net aan voldoen aan die normen, maar er ruim onder te gaan zitten. 

Samenvattend:

Bij de risico-inventarisatie (RI&E) moet niet alleen naar de afzonderlijke arbeidsbelastende factoren worden gekeken en de mogelijke gezondheidseffecten die deze elk kunnen hebben op de medewerkers. Ook moet gekeken worden naar de kans op het optreden van combinatie-effecten wanneer medewerkers aan meer arbeidsbelastende factoren tegelijk worden blootgesteld. Een aantal van deze factoren kunnen in negatieve zin versterkend op elkaar werken.