Het gebruik van handgereedschap

Print
Artikel herzien juni 2017
Arbeidsmiddelen
Dit artikel gaat in op de belangrijkste risico’s, veiligheidsmaatregelen en gerelateerde wetgeving bij het gebruik van elektrische en pneumatische gereedschappen.

Als je een willekeurig apparaat in een winkel aanschaft, dan zit er altijd een gebruiksaanwijzing bij. Dit geldt uiteraard ook voor handgereedschap. Het ene apparaat is intuïtief gemakkelijker te bedienen als het andere. Toch is het van belang nog vóór gebruik stil te staan bij hoe je veilig met een machine omgaat. Zo kan het voorkomen dat handgereedschap bij ondeskundig gebruik niet alleen gevaarlijk is voor de persoon die de machine bedient, maar ook voor de omgeving waarbinnen de betreffende persoon de machine toepast.

Handgereedschappen worden onderscheiden door de manier waarop de aandrijving plaatsvindt. Zo bestaat er gereedschap dat gebonden is aan elektriciteit. Uiteraard kan dit bedraad zijn, maar al geruime tijd ook op basis van een accu. Grote voordelen van accugereedschap is de bewegingsvrijheid en de tegenwoordig krachtige eigenschappen waarmee deze zijn uitgerust.

Als elektriciteit in welke vorm dan ook ontbreekt of de werksituatie het niet toelaat om elektrisch gereedschap toe te passen vanwege een verhoogd risico rond elektrocutiegevaar of explosiegevaar, dan is aandrijving op basis van perslucht een andere mogelijkheid. Belangrijk is hierbij wel dat men beschikt over een compressor die constant samengeperst lucht levert van rond de 7 bar. Een nadeel van een compressor is echter wel dat deze fossiele brandstof nodig heeft om te functioneren.

Beschreven arbeidsmiddelen voldoen aan de laatste stand der techniek en bij het ontwerp ervan is er eveneens rekening gehouden met ergonomische aspecten. Uit oogpunt van ergonomie dienen producten, technische systemen, taken en functies (1) de veiligheid, gezondheid en het welzijn van de mens te waarborgen en (2) doelmatig functioneren te bevorderen.

Risico’s

De grootste risico’s bij het toepassen van elektrisch handgereedschap zijn:

  • elektrocutie door stroomvoerende delen;
  • brandwonden of explosiegevaar als gevolg van vonkoverslag;
  • letsel door bewegende delen of wegschietende deeltjes;
  • gehoorschade door schadelijk geluid;
  • trillingen waar het menselijke lichaam aan wordt blootgesteld;
  • struikelgevaar door losliggende draden/snoeren. 

Risico’s bij pneumatisch handgereedschap zijn:

  • letsel door wegschietende deeltjes;
  • gehoorschade door schadelijk geluid;
  • trillingen waar het menselijke lichaam aan wordt blootgesteld;
  • struikelgevaar door losliggende slangen.

Arbeidshygiënische strategie
De arbeidshygiënische strategie die de Arbowet voorschrijft geeft aan risico’s te allen tijde aan de bron aan te pakken waarbij rekening wordt gehouden met de stand der techniek. Als dit niet mogelijk is, collectieve maatregelen toe te passen en pas als laatste redmiddel persoonlijke beschermingsmiddelen.

Hieronder volgt de uitwerking van de risico’s die ontstaan bij handgereedschap waarbij bovengenoemde strategie als uitgangspunt is genomen.

Elektrocutiegevaar
Elektrisch handgereedschap dat op 230 Volt (V) wisselspanning werkt, kenmerkt zich door het feit dat het dubbel geïsoleerd moet zijn uitgevoerd. Dit wordt op ieder handgereedschap met twee in elkaar geplaatste vierkantjes als symbool aangeduid (zie afbeelding). Naast de normaal aangebrachte isolatie, dat wil zeggen geen stroomvoerende materialen en/ of delen, is extra isolatie aangebracht zodat er sprake is van een dubbele beveiliging. 

Brandwonden en explosiegevaar

Brandwonden als gevolg van vonkoverslag of de kans op het ontsteken van een explosief mengsel zijn risico’s die zeer kritiek zijn bij vooral werkzaamheden in vochtige of besloten ruimten en sleuven. Hier is een ‘’veilige spanning’’ van groot belang. Dit is 50 V wisselspanning en 120 V gelijkspanning. Een andere manier om met een veilige spanning te werken is door een scheidingstransformator toe te passen waarop slechts één apparaat wordt aangesloten. Deze transformator mag onder geen beding in de werkruimte zelf aanwezig zijn. Zie NEN 1010 Veiligheidsbepalingen voor laagspanningsinstallaties.

In bijzondere gevallen, zoals binnen de petrochemische industrie, biedt ‘explosieveilig’ elektrisch gereedschap uitkomst. Dit gereedschap is niet alleen dubbel geïsoleerd, maar inwendige vonkvorming is door gebruik te maken van speciale materialen uitgesloten. Dit gereedschap kent als transparant symbool een zeshoek met de letters Ex (bovenstaande afbeelding). Het komt voor dat dit symbool wel eens geel is gearceerd maar dat wordt niet verplicht gesteld.

ATEX richtlijnen (belangrijkste wijzigingen)

De ATEX bedrijfsrichtlijn 1999/92/EG (ook bekend als 'ATEX 153') beschrijft voor werkgevers de minimum veiligheideisen om een gezonde en veilige werkomgeving te creëren voor werknemers die door explosieve atmosferen gevaar kunnen lopen.

Explosiegevaarlijk gebied dient voor werknemers duidelijk te worden gekenmerkt met een waarschuwingsdriehoek die in zwart de tekst "EX" op een gele achtergrond bevat.

Sinds 20 april 2016 is alleen het nummer van de ATEX gewijzigd (was ATEX 137; werd ATEX 153 per aangegeven datum).

Alle nieuwe, explosieveilige apparatuur en beveiligingssystemen moeten sinds 20 april 2016 aan de nieuwe richtlijn voldoen. Dit heeft voornamelijk gevolgen voor de fabrikanten van explosieveilige apparatuur en beveiligingssystemen. Zo moet explosieveilig materieel dat aan de voorschriften van ATEX 114 voldoet, gemerkt zijn met het ‘Ex’-teken in een regelmatig zeskant (zie afbeelding). Hier geldt geen plicht tot een gele achtergrond.  

De gevolgen van de gewijzigde ATEX zijn:

  • meer producttoezicht;
  • strengere eisen voor importeurs;
  • nieuwe accreditatie voor ‘notified bodies’.       

Voor gebruikers is het belangrijk om te weten dat de huidige ATEX 95-certificaten geldig blijven. Echter, zodra explosieveilige apparatuur of beveiligingssystemen worden aangepast of vernieuwd, is ATEX 114 van toepassing.

Bewegende delen
Bij het gebruik van elektrisch en/ of pneumatische handgereedschap zijn er delen van het apparaat die bewegen. Denk bijvoorbeeld aan de boorkop van een boormachine waar het boortje zich in bevindt. Komt dit gedeelte in contact met kleding of (lang) haar, dan kan dit leiden tot letsel. 

Wegschietende deeltjes
Tijdens het uitvoeren van een willekeurige bewerking schieten allerlei deeltjes in het rond die ieder afzonderlijk hun ‘eigen weg’ bepalen.  Waar deze deeltjes terecht komen is niet vast te stellen. Om te voorkomen dat je bijvoorbeeld in je oog wordt getroffen, is het gebruik van persoonlijke beschermingsmiddelen aan te bevelen. Gebruiksaanwijzingen geven aan welke beschermingsmiddelen je nodig hebt om veilig te werken. Ook onderdelen van het handgereedschap kunnen wegschieten (met grote snelheid), denk hierbij aan stukken van een flexblad bij onjuist gebruik.

Gehoorschade door schadelijk geluid
Geluid is pas schadelijk als de grens van 80 dB(A) wordt overschreden. Dit kan zoals bekend van invloed zijn op de gezondheid van mensen en kan ook bij langdurige blootstelling leiden tot blijvende gehoorschade. Als bronaanpak of collectieve maatregelen niet mogelijk zijn, dan bieden persoonlijke beschermingsmiddelen uitkomst. Denk aan otoplastieken, gehoorkappen of oorrolletjes.

Houd eveneens rekening met de omgeving. Baken de omgeving af en markeer de plaats indien het schadelijke geluid de grens van 85 dB(A) overschrijdt. Gebruik zo nodig een decibelmeter om de geluidssterkte te kunnen bepalen.

Trillingen
Trillingen ontstaan tijdens het gebruik van nagenoeg elk handgereedschap. Overdracht op het lichaam vindt plaats via handen en armen met een nadelige invloed op de gezondheid van de mens bij langdurige blootstelling. Dit kan leiden tot chronische zenuw- en gewrichtsaandoeningen. Vooral handen, armen en rug moeten het ontgelden. In de volksmond wordt de bij de aandoening aan handen en armen gesproken over ‘’witte vingers’’. Vakjargon spreekt over het hand-armvibratiesyndroom (HAV). 

Actiewaarden en grenswaarden zijn van belang bij trillingen. Overschrijdt de werkgever een actiewaarde, dan is de werkgever verplicht maatregelen te treffen. Bij het passeren van de grenswaarde, dient de werkgever onmiddellijk te stoppen. De mens wordt vervangen door een machine. Deze afweging zou de werkgever overigens bij het beoordelen van risico’s altijd moeten maken.

  Actiewaarde in m/s2 Grenswaarde in m/s2
Hand-armtrillingen 2,50 5,00
Lichaamstrillingen  0,50  1,15

Struikelgevaar
Bij gebruik van handgereedschap zijn vaak snoeren (elektrisch) en slangen (pneumatisch) noodzakelijk. Op de werkplek kan men hierover gemakkelijk struikelen. Zeker snoeren en slangen die op de grond liggen  veroorzaken risico’s. Probeer ze dusdanig te leggen of hang ze op zodat struikelgevaar zoveel mogelijk wordt voorkomen (niet in paden e.d.).

CE-markering
Ieder product, maar ook handgereedschap ongeacht de wijze van aandrijving, is voorzien van de CE-markering (zie foto 3). De producent geeft hiermee aan dat het product voldoet aan de daarvoor geldende (veiligheids)regels binnen de Europese Economische Ruimte (EER). CE is de afkorting van Conformité Européenne en betekent: ‘’als in overeenstemming met de Europese regelgeving’’. Deze markering bevordert de vrije handel binnen de EER en verhoogt eveneens de veiligheid.

(Her)keuringen en onderhoud
Handgereedschap moet vóór gebruik voorzien zijn van een keuringssticker. Deze sticker vermeldt de datum waarop het betreffende gereedschap opnieuw gekeurd moet zijn.
Laat periodieke (her)keuringen altijd door een opgeleid of daartoe bevoegd persoon uitvoeren.
De intensiteit waarmee en de omstandigheden waaronder elektrisch handgereedschap wordt gebruikt bepalen de mate van onderhoud en (her)keuring. Dit is vastgelegd in de NEN 3140 Laagspanningsinstallaties, bepalingen voor veilige werkzaamheden, inspectie en onderhoud.

Maatregelen om veilig te werken met handgereedschap

  • Stel vast wat de activiteiten zijn en houd rekening met de omgeving;
  • Pas gereedschap toe dat is geschikt voor de activiteit en omstandigheden en houd bij de keuze rekening met de stand der techniek;
  • Controleer vooraf of de geleverde spanning overeenkomt met de spanning die op het apparaat staat aangegeven;
  • Controleer vóór gebruik of het elektrische gereedschap is voorzien van het CE keurmerk en of het elektrische gereedschap dubbel geïsoleerd is. Herkenbaar aan twee in elkaar geplaatste vierkantjes (zie foto 1).
  • Lees de gebruiksaanwijzing en/ of instrueer medewerkers vóór gebruik;
  • Probeer risico’s in eerste instantie aan de bron te bestrijden;
  • Pas uitsluitend de voorgeschreven persoonlijke beschermingsmiddelen toe;
  • Zorg voor een opgeruimde werkplek;
  • Controleer apparaat vóór gebruik op de aanwezigheid van een (her)keuringssticker en (her)keuringstermijn, ‘zichtbare’ schade, en op de aanwezigheid van veiligheidsvoorzieningen;
  • Vervang verbruiksartikelen zoals een boortje, zaagblad of zaag e.d. altijd spanningsloos of drukloos bij perslucht;
  • Haal de stekker uit het stopcontact of zet de compressor uit als apparatuur niet wordt gebruikt;
  • Berg het gereedschap na gebruik op zodat de kans op beschadigingen beperkt blijven;
  • Laat reparaties en/ of keuringen uitvoeren door gekwalificeerde personen.

Conclusie
Handgereedschap is binnen onze samenleving vandaag de dag niet meer weg te denken. Voor iedere toepassing is wel een machine te vinden die draadgebonden, draadloos of pneumatisch wordt aangedreven. Bij de ontwikkeling van dit soort arbeidsmiddelen wordt altijd rekening gehouden met de stand van de techniek en de ergonomie zodat een machine veilig en verantwoord kan worden ingezet.

Onder normale omstandigheden is elektrisch handgereedschap prima toe te passen. Op moeilijk bereikbare plaatsen biedt accugebonden gereedschap uitkomst. Worden werkzaamheden verricht in vochtige en/of besloten ruimten of is er sprake van elektrocutie- of explosiegevaar, dan is pneumatisch handgereedschap het veiligst en dus het meest geschikt.

Hierbij is de keuze dus afhankelijk van de activiteit en omgeving. Iedere fabrikant is verplicht om bij de productie van gereedschap rekening te houden met de wettelijke eisen die hieraan worden gesteld. Zo geldt voor alle arbeidsmiddelen dat deze zijn voorzien van het CE keurmerk en dat elektrisch gereedschap dubbel is geïsoleerd. Daarnaast dient bij de levering altijd een gebruiksaanwijzing aanwezig te zijn.

Risico’s dienen altijd aan de bron te worden bestreden. Een apparaat dat minder lawaai produceert verdient de voorkeur. Dit is vaak een goedkopere en effectievere oplossing als het kiezen voor een ander type gehoorbescherming. Bij het gebruiken van een arbeidsmiddel dient naast de persoonlijke omstandigheden eveneens rekening te worden gehouden met de omgeving.

Een goed opgeruimde werkplek zorgt voor overzicht en beperkt het risico op struikel – en valgevaar. Zorgvuldig opruimen van gereedschap na gebruik en periodieke keuringen en controles komt de veiligheid ten goede en verlengen de levensduur.

Referenties

Wetgeving, normen en richtlijnen

  1. Arbeidsomstandighedenwet (Arbowet)
  2. Arbobesluit, hoofdstuk 6, afdeling 3a Trillingen
  3. Arbobesluit, hoofdstuk 7, afdeling 2
  4. Warenwetbesluit machines
  5. Arbocatalogus lawaai
  6. Arbocatalogus arbeidsmiddelen
  7. Arbocatalogus besloten ruimten
  8. Arbocatalogus elektrocutie en verbranding
  9. Arbocatalogus hand-armtrillingen
  10. Arbocatalogus lichaamstrillingen
  11. NEN 1010 Veiligheidsbepalingen voor laagspanningsinstallaties
  12. NEN 3140 Laagspanningsinstallaties, bepalingen voor veilige werkzaamheden, inspectie en onderhoud
  13. prEN 792-1 handgereedschap met niet-elektrische aandrijving - veiligheidseisen deel 1 algemene veiligheidseisen
  14. ATEX richtlijn 2014/34/EU (ook bekend als 'ATEX 114')
  15. ATEX richtlijn 1999/92/EG (ook bekend als 'ATEX 153')

Geraadpleegde internetpagina’s