Voorkom schijnveiligheid en neem geen valse maatregelen

Schijnveiligheid

In veel bedrijven worden maatregelen genomen bedoeld om de veiligheid te vergroten, maar dat eigenlijk niet doen. Feitelijk is dan sprake van schijnveiligheid. 

Op Google is schijnheiligheid als volgt beschreven: ’Schijnveiligheid is een situatie waarin mensen zich veilig voelen of denken te zijn, terwijl er in werkelijkheid nog steeds risico's of gevaren aanwezig zijn. Het is een vorm van valse zekerheid, waarbij maatregelen wel aanwezig lijken, maar onvoldoende bescherming bieden’.

Enkele voorbeelden uit de praktijk:

Vergunningen

Bij een aantal industriële bedrijven wordt voor alle werkzaamheden vergunningen afgegeven. Ook voor werkzaamheden die nagenoeg geen risico’s met zich meebrengen. Het gevolg is dat deze handelwijze door de medewerkers als een bureaucratische exercitie wordt beschouwd. Bij werkzaamheden die wel risico’s vormen, wordt daardoor niet meer serieus naar die vergunningen gekeken.

Daarbij komt dan nog vaak dat in zo’n vergunningensysteem, deze vergunningen worden opgesteld door administratieve medewerkers die geen goed inzicht hebben in de risico’s op de werkvloer. Wanneer dan nog geen enkele controle op de werkplekken op de uitvoering van de gestelde voorschriften (zoals beschreven in de vergunningen) plaatsvindt, dan is dat hele vergunningentraject slechts schijnveiligheid. 

Maar op papier is het allemaal mooi. Veel auditors zijn dan zeer tevreden.

HSEQ-afdelingen

In een aantal bedrijven zit een afdeling HSEQ op centraal niveau en is gehuisvest in een kantoorgebouw apart van de productiehallen. Haar werk bestaat voornamelijk uit het adviseren aan de werkvloer over de te nemen veiligheidsmaatregelen bij risicovolle werkzaamheden. Dit doet zij door allerlei protocollen en werkinstructies te vervaardigen en deze op het bedrijfsintranet te plaatsen. HSEQ denkt dat daarmee de veiligheid gediend is. 

Bij het opstellen van die protocollen en werkinstructies worden echter niet of in onvoldoende mate medewerkers van de werkvloer betrokken. Het gevolg is dat die protocollen onvoldoende aansluiting vinden bij de werkelijk situaties en dat de medewerkers op de werkvloer zich daarin niet herkennen. Daarom worden deze daar niet geraadpleegd. HSEQ is zo meer bezig met systeembevrediging dan met daadwerkelijk vergroten van de veiligheid. Zo’n systeem is schijnveiligheid. 

Soms denkt zij de medewerkers goed te hebben geïnformeerd waar zij hen de safetydatasheets (SDS’en) verstrekken van de gevaarlijke stoffen waarmee wordt gewerkt. Zij realiseert zich daarbij niet dat de meeste medewerkers onvoldoende chemische bagage hebben om deze SDS’en te begrijpen. Wederom met deze actie: schijnveiligheid

Gedrag

Soms worden veiligheidsmaatregelen geadviseerd die in het gebruik sterk van het gedrag van medewerkers afhangen. Een voorbeeld daarvan is het gebruik van flexibele afzuigarmen. De aanzuigopening van de afzuigarm wordt vaak te ver weg geplaatst omdat men vindt dat deze in de weg zit bij het werk. Als de afzuigopening niet op een zeer korte afstand van de bron wordt geplaatst, worden schadelijke stoffen niet goed afgezogen. De aanwezigheid van die afzuigarmen is dan meer schijnveiligheid.

Beeldschermmeubilair zit-sta bureaus

Op grote schaal zijn de afgelopen jaren elektrisch verstelbare zit-stabureaus aangeschaft. Dit door het toenemende besef dat langdurig zittend werk erg ongezond is. Met de aanschaf van deze zit-stabureuas kan bewerkstelligd worden dat kantoormedewerkers het zitten frequent en gemakkelijk kunnen afwisselen met staand werk. 

In de praktijk echter wordt van die sta-mogelijkheid weinig gebruik gemaakt en blijven veel medewerkers toch lang zitten. Het geld voor het nieuwe meubilair is wel uitgegeven, maar helaas aan schijnveiligheid of ‘schijngezondheid’.

Bouw

In de bouw kunnen medewerkers die in stenen moeten boren en zo blootgesteld kunnen worden aan het schadelijke kwartsstof gebruik maken van afgezogen boormachines. Daartoe is speciale apparatuur met de begeleidende stofzuigers aangeschaft. Als deze gebruikt worden, is de stofbelasting zeer gering. De medewerkers hoeven dan geen stofmaskers te dragen. 

De praktijk is echter vaak dat de stofzuigers beneden in het busje blijven staan en de stofmaskers niet gedragen worden. De investering in die speciale afgezogen apparatuur is dan gedaan in schijnveiligheid.

Voorlichting en instructies

De werkgever moet de werknemers voorlichting geven over de risico’s van hun werk en hoe zij die risico’s moeten beheersen. Daartoe wordt soms gewerkt met toolboxmeetings. Als die aan het eind van deze bijeenkomst niet door middel van vragen wordt getoetst, kan het geheel als een verplicht nummertje worden opgevat. Aan de wettelijke verplichting tot het geven van voorlichting is voldaan, men heeft de bijeenkomst ‘uitgezeten’, maar de veiligheid is er niet echt mee gediend. 

Arbo in het werkoverleg

Hetzelfde geldt voor het verplicht opnemen van arbozaken tijdens het werkoverleg. Als dit wordt opgenomen omdat het zonodig moet en dit agendapunt niet goed wordt voorbereid, is ook dat een verplicht nummertje waarmee de veiligheid niet echt gediend is. 

Beter twee tot vier keer per jaar goed de veiligheidsaken doorspreken (en vooraf goed voorbereiden) dan bij ieder werkoverleg als een ritueel nummer opvoeren en daarmee denken dat de veiligheid daarmee gediend is. 

Je ziet vaak dat veiligheid als eerste agendaonderwerp staat, maar er dan niets wordt gemeld. Daarna gaat men dan door naar bedrijfsonderwerpen en naar geld en planning. Dat is niet altijd een goede volgorde. Beter is het veiligheid te integreren in het bespreken van die bedrijfsonderwerpen en veiligheid niet als een apart uitgelicht onderwerp te bestempelen.

Veiligheidscultuurladder

Het werken met de veiligheidscultuurladder. Op zich een prima tool als dit daadwerkelijk goed geïmplementeerd wordt. Als het echter alleen gaat om het certificaat om die te laten pronken in de hal en als pr-instrument voor het bedrijf, dan schiet het zijn doel voorbij. 

Maar al te bekend is de zaak van Odfjell. Het bedrijf had tal van certificaten: op papier alles geregeld, maar de praktijk was tegenovergesteld. Dit heeft uiteindelijk (in 2013-2014) geleid tot stillegging van het bedrijf en het slopen van de opslagtanks en het leidingwerk. 

Politie

Ook in de openbare veiligheid zien we soms schijnveiligheid ontstaan. Door de politiek is meer geld vrijgemaakt voor de politie om meer ‘blauw op straat’ te krijgen. In de praktijk heeft deze aanpak echter geresulteerd in meer administratieve functies en meer bureaucratie bij de politie en niet meer blauw. 

Preventiemedewerkers

Conform artikel 13 van de Arbowet moeten werkgevers zich ten aanzien van de naleving van hun verplichtingen laten bijstaan door een of meer deskundige werknemers. In de praktijk worden die vaak preventiemedewerkers genoemd. (Als er niet meer dan 25 werknemers zijn, mogen de preventieve taken door de werkgever zelf worden gedaan).

In de praktijk wordt soms per afdeling een decentrale preventiemedewerker aangewezen; ook wel arbo- en milieucontactpersoon genoemd. Die moet de arbotaken vaak naast het gewone werk doen. Sterker nog het ‘gewone werk’ mag er niet onder leiden. Prestaties worden alleen ‘afgerekend’ op ‘het gewone werk’. 

Het gevolg hiervan is dat de preventieve taken vaak blijven liggen. Met het systeem van die preventiemedewerkers is formeel aan de wetgeving voldaan, maar is de praktijk weer een stuk schijnveiligheid gecreëerd. 

De opstelling van de organisatie er omheen is dan mogelijk dat zij stelt dat ze een preventiemedewerker hebben geregeld. Maar feitelijk is niet geregeld wat die nu werkelijk in deze rol doet. Vaak is niet geregeld dat deze persoon daadwerkelijk de support vanuit het management heeft.

De eigen rol van deze preventiemedewerkers zou kunnen zijn dat zij - voordat zij ermee instemmen dit werk te gaan doen - bedingen dat zij daar aan ook bepaalde tijdsfactor mogen besteden en dus minder het ‘gewone werk’ hoeven te doen. 

In hun beoordelingsgesprekken moet dan niet alleen gekeken worden naar hun ‘gewone werk’, maar daarbij moet rekening worden gehouden met de tijd en de inhoud voor hun preventieve taken. En tevens vooraf regelen dat zij duidelijk zicht hebben op hun preventieve taken en de steun hierin van het management. Dit om te voorkómen dat zij later in een soort bedelaarsrol komen te zitten op arbogebied.

Audits

Bij audits beperken verschillende auditors zich tot een administratieve controle van de gang van zaken. Men kijkt goed of alles correct beschreven is, in de juiste volgorde staat, of de procedures kloppen en ga maar door.

Veel auditors staan soms zelf niet meer in de praktijk en vallen door gebrek aan praktijkervaring terug op de paperassen. De toegevoegde waarde van deze audits is dan beperkt: de bureaucratie is gediend, maar niet de veiligheid. 

Een oplossing hiervoor kan gevonden worden door de eis te stellen dat auditors altijd minimaal de helft van hun tijd in de praktijk werkzaam moeten zijn. 

Inkoop 

Bij bepaalde bedrijven moet bij de aanschaf van materialen rekening gehouden moet worden met arbo-aspecten. Zo moet bijvoorbeeld de aanvraag voor de aankoop van nieuwe machines verplicht langs de centrale afdeling HSE gaan die over de veiligheidsaspecten (soms ook over milieu-aspecten) van die aankoop adviseert. 

Vervolgens is het dan weer aan de afdeling inkoop of de operationele fabrieksafdeling die daarover beslist. In de praktijk blijkt dan dat veelal alleen rekening wordt gehouden met de prijs-productie-kwaliteitsverhouding en dat veiligheid ondergeschikt is. 

Kortom: de intentie was goed, maar blijkt in de praktijk schijnveiligheid te zijn. Het gevolg is dat dan wanneer de machines al gekocht zijn, aan de achterkant ‘gedweild’ moet worden om deze alsnog veilig te krijgen. Dat gaat soms met veel hogere kosten gepaard.

Een oplossing hiervoor is dat aan de verschillende genoemde parameters weegfactoren worden toegekend bij de keuze. Hetzelfde geldt voor renovatie- en nieuwbouwprojecten. Door het toepassen van weegfactoren wordt veiligheid serieus meegenomen en niet als sluitpost bij die projecten wegbezuinigd.

Arbeidsinspecteurs

Hetzelfde kan gelden voor zeer jonge arbeidsinspecteurs. Die hebben een controlerende en handhavende functie. 

Als zij echter nog zo jong zijn dat zij zelf geen praktijkervaring hebben, vallen ze vaak terug op de formele wettelijke bepalingen en is er geen of nauwelijks ruimte om gelijkwaardige oplossingen aan te dragen of om gemotiveerd af te wijken. Bovendien wordt dan soms te weinig rekening gehouden met de praktische haalbaarheid. 

Dit probleem kan verholpen worden door de eis te stellen dat arbeidsinspecteurs tenminste al tien jaar praktijkervaring moeten hebben. 

Tenslotte

Zo zijn er nog legio voorbeelden van maatregelen te beschrijven die meer schijnveiligheid dan echte veiligheid opleveren. Als we schijnveiligheid niet voorkómen, bestaat de kans dat echte veiligheidszaken niet meer serieus worden genomen met alle mogelijke gevolgen van dien.

Echte veiligheid vraagt dat we stoppen met het afvinken van systemen en beginnen bij de praktijk: minder papier, meer werkvloer; minder algemene regels, meer concrete, toepasbare maatregelen; minder vertrouwen op gedrag, meer robuuste oplossingen die onder druk standhouden. 

Betrek de mensen die het werk doen structureel bij het bedenken van maatregelen, toets continu of afspraken daadwerkelijk worden nageleefd en durf te schrappen wat geen aantoonbaar effect heeft. 

Maak veiligheid geen verplicht nummer of certificaat aan de muur, maar een onderdeel van dagelijks handelen en besluitvorming — pas dan verdwijnt schijnveiligheid en ontstaat er ruimte voor echte risicobeheersing.

Zoekwoorden
Schijnveiligheid
Arbeidsveiligheid

Arbobeleid