Veilig werken met hogedrukapparatuur

Foto: SIR

Het verwijderen van onder meer zichtbaar vuil, stof en vet van oppervlakken of materialen, vaak met behulp van water en reinigingsmiddelen, met als doel het verkrijgen van een schone omgeving, wordt reinigen genoemd. Er zijn verschillende methoden om te reinigen, variërend van huishoudelijke technieken tot gespecialiseerde industriële processen. Een van de methodes om oppervlakten te reinigen is het gebruikmaken van een (handbediende) hoge druk vloeistofspuitinstallatie.

Wet- en regelgeving

De wetgeving en regelgeving omtrent hogedrukreiniging is in Nederland summier en vooral gericht op arbeidsveiligheid, gezien de grote risico's (zoals snijwonden, injectieletsel en gehoorschade) bij het werken met hoge druk.

De belangrijkste praktijknorm in de industriële reiniging zijn de SIR-richtlijnen (Stichting Industrieel Reinigen). De SIR-richtlijnen hebben als basis de Nederlandse wetgeving en andere Nederlandse voorschriften. Die SIR-richtlijnen worden in de industrie en door Nederlandse Arbeidsinspectie (NLA) beschouwd als de norm voor veilig werken.

In Nederland spreken we pas van een hogedrukreiniger als die een werkdruk heeft van 250 bar of meer, of als het product van de werkdruk en de wateropbrengst (uit de spuitnozzle) groter is dan 5000. De huis-tuin-en-keukenapparaten gaan veelal tot net boven de 100 bar en een wateropbrengst van minder dan 5000. Bijvoorbeeld: bij een werkdruk van 150 bar en een wateropbrengst van 15 liter per minuut is de som: 150 x 15 = 2250 wat minder is dan 5000, dus geen hogedrukreiniger in de zin van de Nederlandse wetgeving.

Hogedrukinstallaties omvatten een breed scala aan professionele en industriële oplossingen, variërend van mobiele koud- en warmwaterunits tot stationaire systemen voor intensief gebruik. Geautomatiseerde systemen hebben als voordeel dat gebruikers een hoge mate van controle over de reiniging hebben, ze maximale veiligheid bieden en sneller zijn.

Daarnaast zorgen de geautomatiseerde systemen voor een constantere en diepere reiniging. Bij hogedrukinstallaties, met name in de industriële reiniging en techniek, is de werkdruk sterk afhankelijk van de toepassing. De meest gebruikte installaties voor reinigingswerkzaamheden gaan tot ongeveer 250 bar. Voor het zwaardere werk, zoals het verwijderen van hardnekkige vervuiling of industriële coatings, kunnen de drukken oplopen tot 500 bar. Specifieke industriële toepassingen kunnen zelfs drukken ver boven de 500 bar bereiken, soms tot wel 2500 bar of meer, gebruikt voor bijvoorbeeld betonrenovatie of het snijden van materialen.

Handmatige reiniging met hogedruk wordt vaak gebruikt voor complexe of specifieke taken. Handmatig reinigen met hogedruk is risicovoller en arbeidsintensiever. Handmatig hogedrukreinigen wordt gezien als een risicovolle activiteit waarbij - helaas - nog steeds regelmatig ongelukken plaatsvinden.

Het werken met hogedrukinstallaties omvat dus nog steeds werken met risico’s, variërend van ernstig lichamelijk letsel tot gehoorschade en lichamelijke overbelasting. De kracht van de waterstraal kan verwondingen veroorzaken die vergelijkbaar zijn met schotwonden. Een klein moment van onachtzaamheid of afleiding kan resulteren in een incident met ernstig persoonlijk letsel.

Voordat met deze werkzaamheden wordt gestart, is het daarom van groot belang dat alle apparatuur, persoonlijke beschermingsmiddelen en organisatorische maatregelen goed worden gecontroleerd en doorgenomen. Mensen die de werkzaamheden gaan uitvoeren moeten deugdelijk zijn opgeleid en zich bewust zijn van de risico’s en gevaren.

Risico's

Hogedrukverwonding

De hogedrukwaterstraal is een felle, dunne straal die met veel kracht en extreem grote snelheid uit de spuitmond (nozzle) komt. Bij een werkdruk van 700 bar hebben de vloeistofstralen een snelheid van ongeveer 365 m/sec (= ongeveer 1.300 km/uur). Bij 250 bar is dit 130 m/sec (ongeveer 468 km/uur).

Als deze straal - om welke reden dan ook - het lichaam binnendringt, dan is er sprake van een hogedrukverwonding. Naast het feit dat het onderliggende weefsel ernstig wordt beschadigd, komen er bacteriën en lichaamsvreemde stoffen in het lichaam, het water uit de hogedrukreiniger is immers niet ontsmet en/of bacterievrij.

De uitwendige wond kan een nauwelijks herkenbare opening in de huid zijn, maar dat zegt niets over het inwendig letsel; door de hoge druk spat het water tegen bot uiteen en maakt onder de huid veel weefsel kapot. Bij een onjuiste behandeling bestaat de kans dat het getroffen lichaamsdeel geamputeerd moet worden, dus onderschat een hogedrukverwonding nooit!

Kort na zo’n ongeval met een hogedrukinstallatie voelt het slachtoffer meestal een vreemd gevoel in het getroffen lichaamsdeel, soms voelt het slachtoffer niets of zijn er alleen trillingen. Het getroffen lichaamsdeel kan mogelijk sterk gaan zwellen, verkleuren en er kunnen blaren op komen. Daarnaast kunnen verlammingsverschijnselen optreden.

Snel handelen is een eerste vereiste, schakel een deskundige arts in, of ga zo nodig naar een academisch ziekenhuis dat bekend is met hogedrukverwondingen. Bij hogedrukverwondingen altijd 112 bellen, de kans op onherstelbare schade is groot, zoals eerder is aangegeven.

Overige risico’s

Naast het directe gevaar als gevolg van de venijnige hogedrukstraal liggen er bij hogedrukreiniging meer gevaren op de loer. Hierbij moet gedacht worden aan onder andere mechanische risico’s, fysieke risico’s en omgevingsrisico’s

Bij mechanische risico's, moet gedacht worden aan:

De terugslagkracht (kickback) op de lans, wat kan leiden tot verlies van evenwicht, vallen, of letsel aan armen en schouders.
Wegslaande slangen bij het bezwijken van een koppeling of slang, dit noemt men ‘whipping’.

Bij fysieke risico’s moet gedacht worden aan:

(Hand-arm) gerelateerde aandoeningen als gevolg van het langdurig werken met een lans.
Zware belasting van rug en schouders door het vasthouden van de lans en het werken in ongemakkelijke houdingen.
Gehoorschade door het hoge geluidsniveau.

Bij omgevingsrisico’s moet gedacht worden aan:

Uitglijden en vallen doordat de werkplek vaak nat en glad wordt.
Koolmonoxidevergiftiging/brandgevaar bij gebruik van motor aangedreven machines (met name in afgesloten ruimtes).
Inademen van gevaarlijke stoffen doordat er sprake kan zijn van nevel die vervuild is met bacteriën (zoals legionella bij warm water) of chemische resten.

Maatregelen

Organisatorisch

De opdrachtgever is ervoor verantwoordelijk dat de juiste informatie wordt verstrekt over de werkzaamheden, de werkplek, de condities waaronder de activiteiten moeten worden uitgevoerd, eventueel aanwezige gevaarlijke stoffen en verder informatie omtrent zaken die de veiligheid op de werkplek kunnen beïnvloeden.

Op ten minste 6 meter van de werkplek (spuitplaats) moet een deugdelijke en ononderbroken afzetting in de kleur geel/zwart, in combinatie met veiligheidsborden, worden geplaatst.

De opdrachtnemer, het reinigingsbedrijf, is verantwoordelijk voor de vakbekwaamheid van zijn werknemers en hun gedrag en handelen op de werkplek. Daarnaast moet de opdrachtnemer zorgdragen voor de kwaliteit, de veiligheid en de staat van - de juiste - uitrusting inclusief toebehoren.

Het personeel van de opdrachtnemer moet voldoende zijn opgeleid. Er zijn verschillende functies te onderscheiden:

Hogedrukmachinist: heeft tijdens de werkzaamheden de verantwoordelijkheid voor de installatie en alle benodigde handelingen die nodig zijn voor de uitvoering van het werk. Het starten en stoppen van de installatie mag alleen door de machinist worden gedaan;
Hogedrukspuiter: is ervoor verantwoordelijk dat de door hem te verrichten werkzaamheden op een veilige wijze en volgens de voorgeschreven procedures en instructies worden uitgevoerd;
Hogedrukkeurmeester: heeft voldoende kennis en ervaring en is bekend met de geldende werk- en veiligheidsvoorschriften, zodat hij de installatie en toebehoren op veiligheid kan beoordelen;
Toezichthouder hogedruk: personen die toezicht houden om bij de voorbereiding en uitvoering van hogedrukreinigingswerkzaamheden een veilige gang van zaken te kunnen waarborgen;
Personeel in opleiding: mag, onder toezicht van gecertificeerd en ervaren personeel, aan de vereiste bezetting worden toegevoegd; zij zijn dus extra. Personeel in opleiding mag niet als noodstopman fungeren en mag niet in besloten ruimtes werken.

De geldigheid van de verschillende certificaten varieert van 2 tot 4 jaar.

Persoonlijke beschermingsmiddelen

Bij hogedrukreiniging zijn waterdichte beschermende kleding (spuitpak), laarzen (S5), een gelaatsscherm/vizier, waterdichte handschoenen en gehoorbescherming verplicht. Deze middelen voorkomen letsel door rondvliegend vuil, hoge waterdruk en blootstelling aan gevaarlijke stoffen.

Het spuitpak moet bescherming bieden tegen het nat worden en bestand zijn tegen de eigenschappen van het spuitwater, de te verwijderen verontreiniging en tegen eventuele toevoegmiddelen. De broekspijpen van het spuitpak moeten over de laarzen worden gedragen, zodat het water niet in de laarzen kan lopen.
De laarzen moeten bescherming bieden tegen de hogedrukstraal en voldoende grip hebben op de natte ondergrond waarop wordt gewerkt. De hogedruklaars moet bestand zijn tegen de maximale werkdruk die de installatie kan leveren.
De handschoenen moeten voldoende houvast geven op het spuitgereedschap, voldoende sterk zijn, bestand zijn tegen de eigenschappen van het te verwijderen vuil en de eventuele toevoegmiddelen in het spuitwater en voorzien zijn van lange mouwen voor een goede aansluiting op het spuitpak.
Het gezicht moet worden beschermd middels een gelaatscherm. Het gelaatscherm moet bestand zijn tegen het opvangen van het opspattende spuitwater en de verontreiniging, zodanig van afmeting en vorm zijn dat het gezicht volledig wordt beschermd en tijdens de werkzaamheden een helder zicht geven. Het is niet toegestaan om alleen met een veiligheidsbril op te werken.

Apparatuur algemeen

Ook aan de apparatuur worden hoge eisen gesteld. Het gaat te ver om in dit artikel alle eisen op te sommen, daarom beperken we ons tot de algemene eisen en de eisen aan het spuitpistool.

De algemene eisen, die voor alle apparatuur gelijk zijn, zijn:

De installatie en het toebehoren moeten voorzien zijn van een geldig certificaat, dat verstrekt is door een erkende keuringsinstantie; identificatienummer op installatie en certificaat moeten overeenkomen.
Maximale werkdruk moet duidelijk op het certificaat en het toebehoren zijn vermeld.
De maximale werkdruk van het toebehoren moet hoger of gelijk zijn aan de maximale werkdruk van de installatie.
Alle apparatuur en systemen moeten zijn voorzien van een voorziening die ongewilde bediening verhindert.
Apparatuur en slangen moeten in ruststand drukloos zijn.
Afstandsbediening moet aan dezelfde eisen voldoen als de bediening op de installatie.

Spuitpistool

Het spuitpistool moet voorzien zijn van een beschermbeugel om de bedieningshendel.
De lengte van de spuitlans moet minimaal 75 cm zijn.
In ‘ruststand’ moeten het spuitpistool en de hoge druk toevoerslang drukloos zijn.
Zodra de pistoolhendel wordt losgelaten, moet de vloeistoftoevoer onmiddellijk stoppen en in drukloze toestand overgaan.
Het pistool moet tegen onbedoelde activering zijn beveiligd (trekkerbeveiliging).
De bedieningskracht van de hendel mag maximaal 60 Newton zijn (= 6 kg).

Een veilige en effectieve lengte van een spuitlans bij het hogedrukreinigen hangt af van de toepassing. De minimale lengte van het pistool inclusief lans mag nooit minder dan 75 cm zijn. Een kortere lans vergroot het risico dat lichaamsdelen in de gevaarlijke hogedrukstraal terechtkomen.

De vraag die gesteld kan worden is of de minimale lengte van 75 cm, die eind jaren tachtig is vastgesteld, nog wel voldoende is. Bewezen is dat in de loop der jaren mensen steeds langer worden, hierdoor is de vraag legitiem of deze minimale lengte van 75 cm nog wel voldoende is om de hogedrukspuiter te beschermen tegen ongewild in aanraking komen met de straal. Een langere lans (bijvoorbeeld 90 cm of meer) zorgt ervoor dat de hogedrukspuiter rechterop kan staan, wat ergonomischer is dan werken met een korte lans.

Referenties en bronnen

Arbowet artikelen 3, 5, 6, 8 en 11
Arbobesluit 3.5c, 3.5d, 3.5e, 3.5g, 4.1, 4.1b, 4.1c, 4.2, 4.2a, 4.3, 4.4, 4.5, 4.6,
4.7, 6.7, 6.8, 6.9, 6.10, 6.11, 8.1, 8.2 en 8.3
Arboinformatiebladen 04, 29, 31, 35, 36, 40(b), 49 en 59
Handboek ‘Hoge druk vloeistof reinigen’, Stichting Industriële Reiniging (SIR)
SSVV Opleidingengids
www.waterkracht.nl
www.euronorm.net
www.overheid.nl
www.nlarbeidsinspectie.nl.