Help: legionella

Print
Arbobeleid
Wanneer moet je actie ondernemen als preventiemedewerker bij legionella?
Legionella is een bacterie die snel kan groeien in een warme en vochtige omgeving met voldoende voedingsstoffen. Van droogte en uv-licht houdt ze niet. De bacterie kan mensen besmetten via aërosolen (kleine waterdruppels). Het zou dus zomaar kunnen dat je door een stevige regenbui bent gereden op de terugweg (in het oosten) van Frankrijk, en dat je een week later met legionellose in het ziekenhuis ligt. In het oosten van Frankrijk blijkt het risico op besmetting groter.

Je bent preventiemedewerker en je komt een waternevel of een koeltoren tegen. Wat moet je dan? Stel jezelf vooral de vraag: moet ik hier überhaupt iets mee? We roepen in dit soort gevallen veel te vaak zonder er verder bij na te denken moord en brand. Douches, nood- en oogdouches vormen helemaal geen risico voor werknemers, maar er zijn ook situaties waarin je direct actie moet ondernemen. Bij een vuile koeltoren of een bubbelbad dat duidelijk niet goed wordt schoongemaakt bijvoorbeeld. 

Dit artikel gaat eerst in op wat over legionella, legionellose (longontsteking veroorzaakt door legionella) en presenteert tot slot een stappenplan. En ben je na het doorlopen van dit stappenplan niet zeker van de uitkomst, schakel en deskundige in en stel jezelf altijd de vraag: wat is het is het risico en hoe groot is de kans?

 

Legionellose (legionella longontsteking)

In de afgelopen twintig jaar is er veel onderzoek gedaan naar legionella en legionellose. Uit deze onderzoeken wordt duidelijk dat er heel veel soorten legionella zijn (meer dan duizend) en dat maar weinig van deze soorten een gevaar vormen voor gezonde mensen.

Uit deze onderzoeken blijkt ook dat deze soorten onder andere voorkomen in de grond (potgrond, waterplassen), in koeltorens en in warm afvalwater. En dat milieufactoren (uv-straling (negatief), regen (positief) een hele grote invloed hebben op het aantal patiënten. Nederland heeft heel veilig drinkwater door onder meer een laag gehalte aan voedingsstoffen en dankzij het uitsluiten van bepaalde leidingmaterialen zoals ijzer.

Legionellose is in twintig jaar veranderd van een onbekende ziekte naar een bekende ziekte die angst inboezemt. Maar legionellose is goed behandelbaar, mits het op tijd wordt onderkend en de juiste specifieke antibiotica wordt toegediend. Ben je er te laat bij dan ontstaat er een zeer ernstige longontsteking met zware restverschijnselen of een mogelijk overlijden tot gevolg. In Nederland sterft 5,3% van de gediagnosticeerde patiënten.

In 2011 waren er 312 patiënten. Het werkelijke cijfer ligt waarschijnlijk hoger, omdat legionellose (ondanks de huidige kennis en laboratoriumtesten) soms moeilijk te herkennen is. Van de meeste patiënten is het onbekend waar zij de ziekte hebben opgelopen.

Uit recent onderzoek blijkt dat gediagnosticeerde patiënten vaak in de buurt van snelwegen wonen. Wanneer je hierbij even stilstaat en de tijd neemt om erover na te denken, is dat vrij logisch. Zeker wanneer je beseft dat de voor de mens virulente soorten zich vaak ophouden in de grond en worden gevonden in waterplassen.

Uit deze recente onderzoeken is het idee ontstaan dat deze voor de mens virulente soorten worden verneveld door autoverkeer en op deze manier in de lucht belanden. Die gedachte is niet vreemd, wanneer je weet dat chauffeurs een risicogroep vormen wanneer je naar het gemiddelde aantal besmettingen met legionellose kijkt.

Ook zijn er altijd veel patiënten na een warme zomer en een natte herfst. Bij alleen een warme zomer zijn er niet meer patiënten. Uit een Amerikaans onderzoek blijken er juist in gebieden met een veel zon (uv) weinig patiënten te zijn.

Schuimvorming in een koeltoren duidt op vervuiling

 

Legionella de bacterie

Legionella is een bacterie die zich niet tegen droogte kan beschermen. De bacterie kan geen sporen vormen en is alleen in staat zich te vermenigvuldigen in amoeben (eencellig organismen) die in de biofilm zitten.

Het is dus een soort parasiet die in water zonder biofilm uiteindelijk zal afsterven. Omdat hij geen sporen kan vormen, zal hij in water met weinig zuurstof uiteindelijk doodgaan. Daarom is de kans dat je in een dode leiding legionella aantreft nihil. En zoals veel bacteriën groeit hij sneller als het warm is, bij temperaturen boven de 50⁰C begint hij af te sterven.

Legionella gebruikt water of de aërosolen om zich te verspreiden, in een amoebe kan hij zich daarbij beschermen tegen uitdroging. Er zijn gevallen bekend waarbij een koeltoren legionellose veroorzaakte bij mensen die op 10 kilometer afstand woonden.

 

Legionellose

Legionellose is een bacteriologische besmetting waarvoor geen grenswaarde bestaat. Dit betekent dat je van 1 bacterie ziek kunt worden. Voor deze bacterie blijken met name bepaalde bevolkingsgroepen vatbaar te zijn, te weten: oudere rokende mannen en reizigers, misschien omdat deze laatste groep wel aan hun 'eigen' legionella gewend is, maar niet aan de voor hun vreemde soorten in een vakantieland.

Natuurlijk zijn ook mensen met een onderliggende ziekte of transplantatiepatiënten gevoelig voor legionellose. Omdat alleen specifieke groepen gevoelig zijn voor legionellose, zou je alleen voor deze risicogroepen maatregelen hoeven te nemen.

Het nemen van drinkwatermonsters in een school, op je werk, of in een sportcentrum kun je beter niet doen. Jonge mensen, sporters en werknemers vormen geen risicogroep. In de wet is bepaald dat in bepaalde gebouwen maatregelen moeten worden genomen. Je kunt je afvragen of het niet verstandiger is om specifieke maatregelen te nemen afhankelijk van de conditie van de persoon.

 

Laatste inzichten

Op de jaarlijkse congressen van ESGLI (Europeen study group for Legionella infections van het ESCMID) komt steeds vaker naar voren dat legionellose vaak veroorzaakt wordt door virulente legionellasoorten die in de grond voorkomen. Zo worden in Schotland en Nieuw-Zeeland mensen (met legionellose) gekoppeld aan een legionellasoort die in potgrond blijkt voor te komen.

Ook in Nederland zijn er al mensen gekoppeld aan deze soort. In Zwitserland zijn in een recent onderzoek virulente vormen van legionella gevonden in hemelwater afvoeren (hwa, regenpijpen).

In Frankrijk blijkt de kans op legionellose groter te worden naarmate je verder in het oosten van het land woont. Het zou dus zomaar kunnen dat je door een stevige regenbui bent gereden op de terugweg (in het oosten) van Frankrijk, en dat je een week later met legionellose in het ziekenhuis ligt. Deze besmetting is dan niet ontstaan op de camping, maar door de stevige regenbui waar je doorheen bent gereden.

 

Beheersmaatregelen

Legionella is een bacterie die snel kan groeien in een warme en vochtige omgeving met voldoende voedingsstoffen. De bacterie kan mensen besmetten via aërosolen (kleine waterdruppels). Wil je de kans op legionellose verkleinen (voorkomen kan niet), dan moet je dus een inventarisatie doen van mogelijke locaties die warm en vochtig zijn en waar bovendien aërosolen ontstaan.

Tabel 1)

 

Mogelijke locaties voor beheersmaatregelen i.v.m. legionellose
Met wettelijke voorschriften Zonder wettelijke voorschriften (wel Arbobesluit van toepassing):
Natte koeltorens (Koel)processen waarbij verneveling optreedt
Zwembaden (niet privé) Warm afvalwaterbehandeling
Sauna's (niet privé) Luchtbevochtigers (hogedruk, ultrasoon)
Douches in bepaalde locaties Apnue-apparatuur
  Bubbelbaden (bijv. in hotelkamers)
  Hogedrukspuiten (warme) 

 

Water in een opvangbak onder een motor duidt op slecht onderhoud.

 

Hoe ga je te werk:

 

Stap 1: Inventariseer de mogelijke aerosolvormende bronnen.

Zie je bij de inventarisatie vervuilde bronnen, zoals bijvoorbeeld een vervuilde koeltoren, onderneem dan direct actie, controleer of er een beheersplan is en of dit uitgevoerd wordt.

 

Stap 2: Kunnen deze bronnen weggehaald worden?

Zo ja, verwijder de bronnen en ga verder naar stap 4.

Zo nee, ga verder naar stap 3.

 

Stap 3: Zijn er wettelijk voorschriften voor de bronnen die overblijven?

Zo ja, volg de voorschriften en ga verder naar stap 4.

 

Stap 4: Zijn er andere bronnen in de inventarisatie waar geen wettelijk voorschriften voor zijn, maar die wel een risico vormen?

Is het antwoord op deze vraag ‘ja’, bepaal of en zo ja welke maatregelen er noodzakelijk zijn. Bijv.: voorkom aërosolvorming, voeg een desinfectiemiddel toe, desinfecteer periodiek, verlaag de temperatuur, gebruik persoonlijke beschermingsmiddelen. Bij twijfel: bel een specialist!

 

Resultaat: Een inventarisatie met mogelijke beheersplannen van aërosolvormende bronnen.

 

Voorbeeldsituaties:

Luchtbevochtigers van een grote luchtbehandeling bevochtigen vaak met stoom. Is dit het geval, dan zijn er geen aanvullende maatregelen nodig, maar bij een ultrasone luchtbevochtiger op een afdeling van een verpleeghuis, is het zeker van belang om deze wekelijks even te desinfecteren met een desinfectiemiddel.

Voor bubbelbaden op een hotelkamer bestaan geen voorschriften, maar bubbelbaden zijn wel een bewezen bron voor legionellose. Het is dus wel degelijk van belang om deze baden op te nemen in een reinigings-/desinfectieschema.

Een bubbelbad vormt een risico bij slecht onderhoud

 

Bronnen:

https://www.rivm.nl/legionella

https://lci.rivm.nl/richtlijnen/legionellose

https://www.ilent.nl/onderwerpen/legionella

https://www.infomil.nl/onderwerpen/lucht-water/legionella

http://workflow.arbeidsveiligheid.net/sites/default/files/koeltorens_registratie_quickscan.pdf